-264 - 241 pne
Pierwsza wojna punicka, pomiędzy Rzymem a Kartagina, poteżnym państwem w północnej Afryce założonym w 814r. przez kolonistów fenickich. Była to faktycznie wojna o panowanie w zachodnim basenie Morza Śródziemnego. Pierwsza wojna toczyła się o Sycylię, a jej bezpośrednią przyczyną było zajęcie przez Rzymian Meseny na Sycylii i odrzucenie ultimatum Kartaginy, domagającej się oddania miasta.
-260 pne
Pierwsze zwycięstwo morskie Rzymian nad Kartagińczykami (którzy dotąd panowali na morzu) pod Mylae na Sycylii.
-256 pne
Konsul Marek Atilius Regulus odniósł na czele floty rzymskiej zwycięstwo nad Kartagińczykami u przylądka Eknomos i następnie wylądował w Afryce i zwyciężył wojska lądowe Kartaginy. Po dalszych sukcesach Rzymian, Kartagińczycy zwrócili się z prośba o pokój. Warunki postawione przez Rzymian były jednak tak ciężkie, że Kartagińczycy postanowili walczyć dalej i pod wodzą wezwanego ze Sparty Ksantiposa zadali Regulusowi ciężką klęskę. Wojna znów przeniosła się na Sycylię, gdzie Kartagińczykami dowodził Hamilkar Barkas.
-241 pne
Zwycięstwo floty rzymskiej nad kartagińską koło Wysp Egackich. Kartagina zrzekła się na rzecz Rzymu Sycylii oraz zobowiązała się zapłacić wysoką kontrybucję (koniec I wojny punickiej).
-238 pne
Wykorzystując powojenne finansowe trudności Kartaginy, Rzymianie zajęli Sardynię i Korsykę. Wraz z Sycylią stały się one pierwszymi prowincjami rzymskimi zarządzanymi przez namiestników. Napływ niewolników po I wojnie sprzyjał rozwojowi gospodarki rzymskiej, a w związku z tym i handlu.
-237 pne
Hamilkar Barkas, wódz kartagiński, stłumiwszy w Kartaginie bunt wojsk najemnych rozpoczął podbój Hiszpanii. Zginął w 229 zamordowany przez tubylca. Władzę po nim przejął jego zięć Hasdrupal.
-229 - 228 pne
I wojna iliryjska. Rzymianie rozpoczynają podbój Ilirii - kraju położonego na wschodnim wybrzeżu M. Adriatyckiego.
-226 pne
Rzym zawarł traktat z Hasdrupalem ustalający rzekę Ebro granicą stref wpływów Kartaginy i Rzymu w Hiszpanii.
-225 - 222 pne
Wojna Rzymian z Galami, w wyniku której Rzymianie zajęli tereny zamieszkałe przez Galów w dolinie Padu (Galia Przedalpejska).
-219 pne
Hannibal Barkas, syn Hamilkara, następca Hasdrupala, zdobył i zburzył sprzymierzone z Rzymem miasto Sagunto w Hiszpanii, co doprowadziło do wybuchu II wojny punickiej.
Druga wojna iliryjska, zakończona szybkim zwycięstwem Rzymian.
-218 pne
Uchwała zabraniająca senatorom i ich synom zajmowania się handlem i operacjami finansowymi. Uchwała ta wzmocniła pozycję ekwitów.
-218 - 202 pne
II wojna punicka.
-218 pne
Hannibal przeszedł Alpy i wkroczył do północnej Italii. Rzymianie przegrali bitwy nad Ticinus i Trebią.
-217 pne
Hannibal odniósł zwycięstwo nad jeziorem Trazymeńskim, po czym omijając Rzym zwrócił się na południe w celu pozyskania sprzymierzeńców Rzymu. Ci jednak z obawy przed zemstą pozostali wierni Rzymowi. W Rzymie na dyktatora powołano Kwintusa Fabiusza Maximusa, któremu nadano przydomek Zwlekający, ponieważ zarzucano mu, że zwlekał z wydaniem generalnej bitwy, nękając wroga wojną podjazdową.
-216 pne
Druzgocące zwycięstwo Hannibala pod Kannami. Niektóre ludy przechodzą na stronę Hannibala. Był to szczyt powodzenia wodza kartagińskiego. Rzymianie powrócili do taktyki Kwintusa Fabiusza i rozpoczęli działania zaczepne na Sycylii i w Hiszpanii.
-215 - 205 pne
Pierwsza wojna macedońska. Macedonia, zaniepokojona opanowaniem przez Rzymian Ilirii, rozpoczęła z nimi wojnę, w wyniku której uzyskała znaczne wpływy w tym kraju.
-212 pne
Po dwuletnim oblężeniu Rzymianie zdobyli sprzyjające Kartaginie Syrakuzy na Sycylii (podczas oblężenia zginął największy matematyk i fizyk starożytności, Archimedes). Oddziały kartagińskie musiały opuścić Sycylię.
-211 pne
Rzymianie zdobyli Kapuę, która wraz z innymi miastami greckimi stanęła po stronie Kartaginy. Hannibal ruszył ponownie na Rzym, ale nie zdecydował się na obleganie miasta.
Prokonsul Publiusz Korneliusz Scypion objął dowództwo wojsk Rzymskich w Hiszpanii i do 206 zajął cały kraj.
-209 pne
Scypion zajął Nową Kartaginę, najważniejszą kolonię kartagińską w Hiszpanii.
-207 pne
W bitwie nad rzeką Metaurus w Umbrii Rzymianie rozbili armię kartagińską spieszącą z Hiszpanii pod wodzą Hasdrubala Barkasa (brat Hannibala) na pomoc Hannibalowi. Hasdrubal zginął, a jego klęska zadecydowała o ostatecznej porażce Kartaginy w wojnie.
-205 pne
Scypion został obrany konsulem i dostał w zarząd prowincję Sycylię.
-204 pne
Wojska rzymskie pod wodzą Scypiona lądują w Afryce. Scypion zawarł sojusz z dotychczasowym sprzymierzeńcem Kartaginy, królem Numidii (kraj w płn.-zach. Afryce) Masynisą.
-203 pne
Hannibal opuścił Italię i udał się do Afryki, żeby bronić zagrożonej Kartaginy.
-202 pne
Zwycięstwo Scypiona nad Hanniblaem pod Zamą (miasto w Numidii). Koniec II wojny punickiej.
-201 pne
Zawarcie układu pokojowego między Rzymem a Kartaginą, która zrzekła się na rzecz zwycięzców wszystkich pozostałością poza Afryką. W Hiszpanii Rzymianie utworzyli 2 prowincje - Hiszpanię Dalszą i Bliższą. Kartagina musiała wydać Rzymowi całą swą flotę wojenną oraz zapłacić ogromną kontrybucję wojenną. Italia poniosła wskutek zniszczeń wojennych wielkie straty materialne. Podupadło zwłaszcza rolnictwo. Sprzymierzeńcom italskim, którzy podczas wojny poparli Hannibala w ciągu kilku lat po wojnie skonfiskowano ziemię.
-200 - 197 pne
Druga wojna macedońska. Rzymianie, pragnąc zemścić się na Filipie V, królu macedońskim, za pomoc udzieloną Kartagińczykom, stanęli na czele koalicji złożonej ze Zw. Etolskiego, Zw. Achajskiego, Pergamonu i Rodos, które poczuły się zagrożone agresywną polityką Filipa V.
-197 pne
Bitwa pod Kynoskefala (w Tesalii). Filip V poniósł klęskę, w następstwie której zrzekł się wszystkich swych posiadłości poza Macedonią i zobowiązał zapłacić znaczne odszkodowania wojenne.
-196 pne
Rzym ogłosił "niepodległość" miast greckich.
-195 pne
Krwawe stłumienie powstania w Hiszpanii przez konsula Marka Porcjusza Kato.
-192 - 189 pne
Wojna Rzymu z królem Syrii Antiochem III, który przekroczył Hellespont i zaczął zajmować miasta greckie.
-190 pne
Zwycięstwo Rzymian nad Antiochem pod Magnezją.
-188 pne
Pokój w Apamei. Antioch oddaje swe zdobycze w Grecji i Azji Mniejszej na rzecz sojuszników Rzymu - Rodos i Pergamonu.
-183 pne
Śmierć Hannibala, który popełnił samobójstwo, aby nie wpaść w ręce Rzymian, którzy zażądali od króla Bitynii (dokąd się schronił) wydania go.
-171 - 168 pne
Trzecia wojna macedońska, zakończona zlikwidowaniem przez Rzymian państwa macedońskiego.
-168 pne
Rzymianie rozbili armię macedońską w bitwie pod Pydną. Macedonia traci niepodległość. W tym samy roku Rzymianie opanowują Ilirię.
-153 - 133 pne
Całkowity podbój Hiszpanii przez Rzymian. Najdłużej opierała się rzymianom plemiona Luzytanów i Celtiberów pod wodzą Wiriatusa, zamordowanego w 139.
-149 - 146 pne
Trzecia wojna punicka. Walka Kartagińczyków z królem Numidii Maynisą posłużyła Rzymowi za pretekst do wypowiedzenia im wojny. Publiusz Korneliusz Scypio Emilianus (Młodszy) po 3-letnim oblężeniu zdobył, zniszczył i zrównał z ziemią bohatersko bronioną Kartaginę; jej mieszkańców sprzedano w niewolę. Z posiadłości kartagińskich w Afryce północnej utworzono prowincje rzymską - Afrykę. Rzymianie stali się panami Morza Śródziemnego.
-146 pne
Bunt Macedonii i miast greckich przeciw panowaniu rzymskiemu, surowo stłumiony. Główny punkt oporu, Korynt, zburzono. Całą Grecję przekształcono w prowincję Rzymu: Achaję.
-138 - 132 pne
Wielkie powstanie niewolników na Sycylii. Niewolnicy, popierani przez część drobnych rolników sycylijskich stworzyli własne quasi-państwo na Sycylii, z Syryjczykiem Eunusem jako królem. Powstanie stłumił konsul Publiusz Rufus.
-133 pne
Reforma rolna trybuna ludowego, Tyberiusza Grakchusa, mająca na celu wzmocnić klasę drobnych rolników, która najbardziej ucierpiała na skutek wojen i dominacji ekonomicznej wielkich latyfundiów obsługiwanych przez niewolniczą siłę roboczą. Grakchus chciał ograniczyć do max. 500 jugerów (ok. 125 ha) ilość ziemi publicznej w posiadaniu jednego ojca rodziny plus po 250 jugerów na każdego z synów. Nadwyżka miała zostać odebrana i rozdzielona wśród bezrolnych. Komisję, która miała nadzorować wykonanie reformy zdominowali Grakchowie (Tyberiusz i jego brat Gajusz oraz ich przyjaciel Appiusz Klaudiusz), co budziło niepokój ich przeciwników politycznych.
-132 pne
Zamordowanie Tyberiusza Grakchusa w toku walk między dwoma stronnictwami. W tym samym roku wybuchło antyrzymskie powstanie w Pergamonie, pod wodzą Aristonikosa. Dopiero w 129 powstańcy zostali pobici, a Pergamon wcielony do państwa rzymskiego. Powstanie było jednym z przejawów niechęci podbitych ludów wobec Rzymian spowodowanej głównie prowadzonemu przez namiestników prowincji i publikanów (dzierżawcy podatków z prowincji wywodzący się głównie spośród ekwitów - najpierw uiszczali oni sumę podatków do skarbu państwa, po czym ściągali znaczenie większe sumy z mieszkańców danej prowincji) wyzyskowi prowincji, które traktowali oni jako źródło szybkiego zarobku.
-129 pne
Na wniosek Scypiona Emiliusza odebrano komisji agrarnej prawo orzekania w trybie sądowym w sprawach dotyczących reformy rolnej (podział gruntów, etc.). Prawo to przeniesiono na cenzorów i pretorów. W praktyce udaremniło to dalsze prowadzenie reformy. Wkrótce Scypion Emilianus zmarł nagle z nie wyjaśnionych przyczyn.
-123 - 121 pne
Brat Tyberiusza, Gajusz Grakchus, przeprowadził jako trybun ludowy szereg reform obliczonych na zdobycie poparcia plebsu dla stronnictwa popularów i wzmocnienie pozycji ekwitów:
121 pne
Rzymianie zdobyli południową część Galii i zamienili ją w 118 w prowincję Galia Narbonensis.
-113 - 101 pne
Wojny Rzymian z germańskimi plemionami Cymbrów i Teutonów, które szukając dogodniejszych siedzib ruszyły na południe i w starciu pod Noreją zadały Rzymianom klęskę. W następnym dziesięcioleciu plemiona te zagrażały Rzymowi.
-111 - 105 pne
Wojna Rzymu z wnukiem Masynisy, Jugartą, władcą Numidii. Początkowo Jugarta odnosił pewne sukcesy dzięki przekupieniu kilku dowódców rzymskich wysłanych przeciw niemu. Dopiero Kwintus Cecyliusz Metullus zadał Jugarcie klęskę nad rzeką Methul (109). Mimo to Jugarta kontynuował walkę.
-107 pne
Gajusz Mariusz wybrany konsulem. Pochodził on z rodziny latyńskiej, nie posiadał wykształcenia, ale był zdolnym wodzem, powiązanym ze stronnictwem popularów. Jemu to (po Metullusie) przekazano dowództwo w Afryce. Zadawszy Jugarcie szereg porażek zdołał przy pomocy Lucjusza Korneliusza Sulli pochwycić go do niewoli i zakończyć wojnę (105). W 104 Mariusz tryumfalnie wrócił do Rzymu. Obierany kilkukrotnie (wbrew prawu) konsulem przeprowadził zasadniczą reformę wojskową. W jej wyniku wojsko rzymskie przekształciło się z obywatelskiego w zawodowe, w którym żołnierze - ochotnicy otrzymywali ekwipunek i żołd, a po 16-letniej służbie działkę ziemi ze strony państwa. Reformy Mariusza z jednej strony bliżej związały oddziały rzymskie z ich wodzem (od jego wpływów zależał los żołnierzy po zakończeniu służby i wysokość żołdu), z drugiej znacznie zwiększyły ich siłę bojową.
-105 pne
Cymbrowie i Teutoni rozbili wojska rzymskie w bitwie pod Arausio (lewy brzeg Rodanu), lecz na szczęście dla Rzymian skierowali się potem do Hiszpanii, a nie do Italii.
-104 -101 pne
Drugie wielkie powstanie niewolników na Sycylii, na jego czele Syryjczyk Salwiusz.
-102 pne
Rzymianie pod wodzą Mariusza zadają klęskę Teutonom pod Aquae Sextiae.
-101 pne
Cymbrowie wkroczyli do północnej Italii, gdzie w bitwie pod Vercelae zostali rozbici przez Mariusza. Na kilka wieków zagrożenie germańskie wobec Rzymu zostało zlikwidowane.
-100 pne
Mariusz wybrany po raz 6 konsulem sprzymierzył się z trybunem Saturninem oraz pretorem Glaucją. Przeprowadzono nową ustawę zbożową (finansowane przez państwo zboże dla ubogich - rosnącej na skutek upadku drobnych gospodarstw rolnych rzeszy proletariuszy w miastach, szczególnie Rzymie) oraz ustawę agrarną, wg której weteranom Mariusza miano przydzielić grunty w Afryce, Galii i innych prowincjach. Ustawy te wywołują ostry sprzeciw optymatów. Wywołane walką optymatów i popularów zamieszki stłumił Mariusz, który ostatecznie poparł optymatów przeciw swym dawnym przyjaciołom politycznym. W 99r. ustawy Saturniana zostały zniesione.
-90 - 88 pne
Wojna ze sprzymierzeńcami italskimi, którzy powstali przeciw Rzymowi żądając pełni praw. Stworzyli oni państwo związkowe ze stolicą w Corfinium i ustanowili własną, wzorowaną na rzymskiej organizacji politycznej. Rzymianie już w pierwszym roku wojny nadali prawa obywatelskie tym sprzymierzeńcom, którzy pozostali wierni Rzymowi. (tj. Latynom oraz mieszkańcom Etrurii i Umbrii), a następnie tym którzy w ciągu 2 miesięcy złożą broń. Wielu sprzymierzeńców przyjęło te warunki i wkrótce wojna została zakończona. Prawie wszyscy wolni mieszkańcy Italii zdobyli prawa obywatelskie.
-89 - 84 pne
Pierwsza wojna Rzymian z Mitrydatesem VI eupatorem, królem Pontu (państwo w Azji Mniejszej na wybrzeżu czarnomorskim), który opanowawszy Azję Mniejszą, wkroczył na teren Grecji. Prowadzenie z nim wojny powierzono optymacie Korneliuszowi Sulli.
-88 - 82 pne
Pierwsza wojna domowa w Rzymie.
-88 pne
Mariusz, sprzymierzywszy się z trybunem ludowym Sulpicjuszem Rufusem (który m.in. przeprowadził ustawę zezwalającą na powrót wygnanym w 100r. zwolennikom popularów) uzyskał nominacje na wodza w wojnie z Mitrydatesem, odbierając to dowództwo Sulli. Zawiadomiony o tej decyzji Sulla (który właśnie oblegał resztki broniących się w Noli sprzymierzeńców) odmówił posłuszeństwa, wyruszył na Rzym i zdobył miasto bronione przez wojska Mariusza. Sulpicjusz zginął, a Mariusz zbiegł do Afryki. Sulla rozszerzył włądzę senatu i ograniczył role trybunów ludowych. Następnie wyruszył na wojnę z Mitrydatesem.
-87 pne
Lucjusz Korneliusz Cynna (ze stronnictwa popularów), obrany konsulem, spróbował przywrócić reformy Sulpicjusza i został złożony z urzędu i wygnany. Powrócił wraz z armią Mariusza i zdobył Rzym, mordując wielu optymatów. W tym czasie Sulla zadał w Grecji klęskę Mitrydatesowi i zdobył Ateny.
-86 pne
W opanowanym przez popularów Rzymie konsulami obrano Mariusza (który wkrótce zmarł) i Cynnę. Sullę pozbawiono dowództwa na Wschodzie - wysłano tam Lucjusza Wlaeriusza Flakkusa, obranego konsulem w miejsce Mariusza. Zniesiono reformy Sulli. Tymczasem Mitrydates ponownie wkroczył do Grecji, został jednak pobity przez Sullę, który nie podporządkował się decyzji o odwołaniu, pod Cheroneą, a następnie pod Orchomenos. Jednocześnie wylądował w Grecji Flakkus, lecz w jego armii wybuchł bunt; Flakkusa zamordowano.
-85 - 82 pne
Sulla zawarł pokój z Mitrydatesem, ukarał wrogów Rzymu w Azji Mniejszej. i odpłynął do Italii. Pokonawszy swych przeciwników, wkroczył tryumfalnie do Rzymu i rozpoczął prześladowania popularów (tzw. listy proskrypcyjne). Sullę wybrano na zgromadzeniu ludowym dyktatorem na czas nieograniczony.
-82 - 80 pne
Druga wojna z Mitrydatesem. Wszczęli ją Rzymianie pod pretekstem niedopełniania przez władcę Pontu warunków pokoju. Wojna nie przyniosła zdecydowanego rozstrzygnięcia. Mitrydates zwrócił się do Sulli o interwencję i uzyskał układ pokojowy na zasadach status quo.
-82 - 79 pne
Dyktatura Sulli. Zreformowany przez Sullę senat stał się najwyższym organem państwowym; rozszerzono jego kompetencje, powiększono liczbę senatorów z 300 do 600, powiększono liczbę urzędników (pretorów do 8, kwestorów do 20), ograniczono uprawnienia trybunów i cenzorów, skasowano sprzedaż finansowanego przez państwo zboża dla plebsu. Skonfiskowano grunty zwolenników Mariusza i popularów. W Etrurii, Lacjum i Kampanii założono kolonie, gdzie osiedlono 100 000 weteranów Sulli. W 79 Sulla zrzekł się władzy dyktatorskiej i osiadł w swej wiejskiej rezydencji. Zmarł w 78.
-74 - 64 pne
Trzecia wojna z Mitrydatesem. Powodem była Bitynia, której król Nikodemos III umierając zapisał swój kraj Rzymowi, zaś Mitrydates wystapił w obronie praw syna króla. Początkowo władca Pontu odnosił sukcesy - pokonawszy wojska rzymskie w Bitynii wkroczył do prowincji rzymskiej Azja i zajął prawie całe wybrzeże Hellespontu. Jednakże konsul Lucjusz Licyniusz Lukullus zdołał odebrać Mitrydatesowi jego zdobycze oraz opanować Bitynię i Pont. Jego następca, Gnejusz Pompejusz, ostatecznie pokonał Mitrydatesa i wcielił Bitynię, Pont i Armenię do państwa rzymskiego.
-74 - 71 pne
Wielkie powstanie niewolników pod wodzą Traka Spartakusa. Powstanie przybrało ogromne rozmiary i objęło prawie całą Italię. Spartakus nie dążył do utworzenia samodzielnego państwa - jego celem było przywrócenie powstańcom wolności i możliwości powrotu do rodzinnego kraju. Spartakus zorganizował silną armię i wyruszył do północnej Italii, pragnąc przez Alpy dostać się do Galii lub Tracji. Pod Mutiną (72) odniósł zwycięstwo nad Rzymianami, po czym zmienił pierwotny plan i ominąwszy silnie broniony Rzym zdążał na Sycylię, gdzie także chciał wzniecić bunt. Przeprawa przez Cieśninę Meseńską nie powiodła się, zaś Marek Krassus, któremu senat udzielił specjalnych pełnomocnictw, odciął powstańcom drogę na północ. W tej sytuacji Spartakus zamierzał okrętami przeprawić się do Grecji, czemu sprzeciwiło się część jego wojska. Po odłączeniu od Spartakusa zostali oni niebawem rozgromieni przez Krassusa. Spartakus ze swymi siłami pomaszerował do Apulii, gdzie zaatakowany przez Krassusa poniósł klęskę i zginął (71). Powstanie zostało krwawo stłumione, lecz pamięć o nim skłoniła Rzymian do pewnego złagodzenia polityki wobec niewolników.
-70 pne
Konsulowie Gnejusz Pompejusz i Marek Krassus wydali ustawę na mocy której przywrócono urząd trybunów ludowych oraz cenzorów i dopuszczono z powrotem ekwitów do sądownictwa. Wpływy optymatów zmalały.
-67 pne
Pompejuszowi powierzono na 3 lata naczelne dowództwo na wybrzeżach, w celu zwalczania szeroko rozprzestrzenionego korsarstwa. Po szybkim uporaniu się z piratami Pompejusz wyruszył na wschód, podbił Syrię (państwo Seleucydów), z której uczynił prowincję rzymską. Następnie ingerując w Judei w walkę stronnictw Saduceuszów i Faryzeuszów obległ i zdobył Jerozolimę. Podboje Pompejusza zwiększyły znacznie dochody Rzymu. Szczególnie warstwa ekwitów zdobyła wielkie bogactwa na handlu i spekulacjach finansowych. Z drugiej strony rosła siła polityczna plebsu, którego poparciu w wyborach zawdzięczali powodzenie polityczne kolejni potentaci. Duże znaczenie mieli tez weterani wojskowi, którzy udzielali zwykle poparcia swemu byłem wodzowi.
-65 pne
Lucjusz Sergiusz Katylina, oskarżony o nadużycia w prowincji Afryka, gdzie był namiestnikiem i nie dopuszczony do ubiegania o konsulat, zawiązał spisek na życie konsulów. Spisek udaremniono.
-63 pne
Katylina, chcąc zostać konsulem, skupił wokół siebie kilku zadłużonych nobilów i ekwitów, jednocześnie występując jako obrońca najbiedniejszych, obiecując zniesienie długów i rozdawnictwo zboża. Gdy nie wygrał wyborów, zawiązał kolejny spisek, który jednak wykrył Marek Tulliusz Cyceron i zdemaskował w swych słynnych mowach przeciw Katylinie. Przywódców spisku stracono, a sam Katylina zginął w bitwie pod Pistorią. Wydarzenia te spowodowały powrót do wpływów stronnictwa optymatów, które popierał Cyceron, a któremu przewodził Marek Porcjusz Katon Młodszy.
-62 pne
Do Rzymu powrócił ze wschodu Pompejusz, lecz nie znalazł poparcia ani u optymatów, ani u popularów. Odbył wspaniały tryumf, ale nie pozwolono mu kandydować na urząd konsula.
-60 pne
Z Hiszpanii powrócił Gajusz Juliusz Cezar, który po ukończeniu pretury (62) otrzymał od senatu tą prowincję. Porozumiał się on nieoficjalnie z Pompejuszem i Krassusem w celu wspólnego objęcia rządów. Porozumienie to, zwane pierwszym triumwiratem, zostało poparte przez popularów i wojsko.
-59 pne
Gajusz Juliusz Cezar, przy poparciu 2 pozostałych triumwirów, został wybrany konsulem. Otrzymał też na 5 lat zarząd Galii.
-58 - 51 pne
Cezar podbił resztę Galii, mimo zaciekłego oporu plemion galijskich.
-56 pne
Zjazd triumwirów w Lukce; postanowiono, że Cezar będzie namiestnikiem Galii przez 5 następnych lat, konsulami na 55r. zostaną Pompejusz i Krassus, po czym Pompejusz otrzyma zarząd Hiszpanią, a Krassus Syrią (obaj na 5 lat).
-55 -54 pne
Cezar dwukrotnie lądował w Brytanii, lecz nie zdołał tam utrwalić panowania rzymskiego.
-54 - 53 pne
Krassus podjął wyprawę przeciw Partom, którzy utworzyli jedno z największych państw na wschodzie powstałe na obszarach dawnego państwa hellenistycznego Seleucydów. Wyprawa zakończyła się klęską Rzymian w bitwie pod Carrhae (w Mezopotamii) w 53r. w czasie prowadzonych wtedy rozmów Partowie podstępnie zamordowali Krassusa.
-52 - 51 pne
Powstanie Galów na czele którego stał Wercyngetoryks z plemienia Arwernów. Po początkowych sukcesach oblężony przez Cezara w Alesii dostał się do niewoli (46).
-9 - 45 pne
Druga wojna domowa. Po śmierci Krassusa doszło do rozłamu między Pompejuszem, popieranym teraz przez senat (który obawiał się Cezara po jego sukcesach w Galii), i Cezarem. Podczas rozruchów w Rzymie wywołanych walkami stronnictw obwołano Pompejusza konsulem. Od Cezara zaś Senat zażądał, by swe pełnomocnictwa w Galii przekazał wyznaczonemu przez senatorów następcy. Cezar nie podporządkował się tej decyzji: przekroczył na czele swej armii rzekę Rubikon (granicę Italii) i wkrótce zajął całą Italię. Następnie wyruszył do Hiszpanii, gdzie w bitwie pod Ileridą pokonał główne siły Pompejusza. Po powrocie do Rzymu Cezar został ogłoszony dyktatorem. Po krótkim pobycie w stolicy Cezar ruszył do Grecji, gdzie schronił się ze swym wojskiem Pompejusz z optymatami. W bitwie pod Farsalos (w Tesalii) Cezar zwyciężył. Pompejusz uciekł do Egiptu, gdzie został zamordowany. W ślad za nim przybył Cezar, który na korzyść pięknej Kleopatry rozstrzygnął spór o koronę w państwie Ptolemeuszy. Potem Cezar udał się do Azji, gdzie w błyskawicznej kampanii pokonał syna Mitrydatesa, Farnacesa, który pragnął odbudować państwo ojca (to wtedy Cezar wysłał do Rzymu słynny meldunek: Veni, vidi, vici), by wreszcie powrócić do Rzymu.
Stłumiwszy niepokoje w Italii, pod koniec 47 niestrudzony Cezar ruszył do Afryki, gdzie pokonał wojska zwolenników Pompejusza pod Tapsus (48). Zginął tam Katon Młodszy, najwybitniejszy zwolennik arystokratycznej republiki oraz król Numidii Juba I (po jego śmierci Numidia została włączona do Afryki jako prowincja Africa Nova).Z Afryki Cezar wrócił do Rzymu, gdzie odbył wielki tryumf. Jeszcze w 45 pobił ostatecznie Pompejańczyków w Hiszpanii (bitwa pod Mundą).
Wojna domowa 49 - 42 była wynikiem kryzysu państwa rzymskiego w jego republikańskiej formie. Ustrój republiki rzymskiej nie był przystosowany do rządzenia ogromnym imperium, jakim stało się w I wieku pne państwo rzymskie. Szczególnie fatalna sytuacja panowała w prowincjach, które namiestnicy i dzierżawiący podatki publikanie traktowali jedynie jako źródło szybkiego wzbogacenia się, co doprowadzało zrozpaczoną ludność do ciągłych buntów. Także w italskiej metropolii panowały liczne napięcia i konflikty powodowane głównie przez rosnący liczebnie bezrobotny rzymski plebs i powracających z wojen weteranów.
Cezar, choć występował jako zwolennik popularów, umiał zręcznie lawirować między stronnictwami i klasami społecznymi. Hojnie dawał prawa obywatelskie, wydał ustawę przeciw zdzierstwu w prowincjach i wiele zarządzeń sprzyjających handlowi, uporządkował tez system podatkowy. Zasadniczą jednak cechą jego rządów było oparcie się na wojsku. Cezar skupił w swoim ręku urzędy: kwestora, edyla, najwyższego kapłana, konsula, namiestnika w Galii i Hiszpanii, dyktatora i (od 48) dożywotniego trybuna. Nadto stale używał tytułu imperatora - nadal jednak utrzymywał pozory republiki. Zreorganizował senat (zwiększając liczbę senatorów do 900), powiększył liczbę urzędników, których faktycznie sam mianował.
-1.I.45 pne
Wprowadzenie nowego kalendarza przez Cezara, przy pomocy uczonego z Aleksandrii Sosigenesa. Był to kalendarz słoneczny, tzw. juliański.
-15.III.44 pne
Zamordowanie Cezara przez spiskowców, zwolenników utrzymania republiki i przywrócenia pozycji senatu. Na czele spisku stali ulubieniec Cezara Brutus i Kasjusz. Spiskowcy nie przygotowali jednak żadnego planu działania, skutkiem czego państwo popadło w nowy okres walk wewnętrznych. Sytuację zdołał opanować Marek Antoniusz, ówczesny konsul, stojący wespół z Markiem Emiliuszem Lepidusem na czele stronników Cezara. W testamencie Cezar adoptował i wyznaczył swym spadkobiercą wnuka swej siostry - Gajusa Oktawiana, który znalazł poparcie senatu.
-43 pne
Drugi triumwirat zawarty między Oktawianem, Markiem Antoniuszem i Markiem Emiliuszem Lepidusem. Mieli oni skupić swe siły na walce z republikanami. Triumwirat został oficjalnie zatwierdzony, a jego członkowie uzyskali specjalne pełnomocnictwa od senatu i zgromadzenia ludowego. Triumwirowie podzielili między siebie prowincje, następnie ustalili i ogłosili listy proskrypcyjne (znalazł się na nich zamordowany wkrótce Cyceron). Niewolnikom obiecano wolność i prawa obywatelskie za wydanie swych panów. W Italii zapanował terror.
-42 pne
Bitwa pod Filippi (Macedonia). Zwycięstwo triumwirów nad armią republikańską, na czele której stali Brutus i Kasjusz (po bitwie odebrali sobie życie). Władzę nad prowincjami wschodnimi objął Antoniusz.
-40 pne
Układ w Brundizjum, gdzie dokonano podziału prowincji: Oktawian otrzymał zachodnie, Antoniusz wschodnie, a Lepidus Afrykę.
-39 pne
Ugoda w Puteoli triumwirów z Sekstusem Pompejuszem (synem Gnejusza Pompejusza), który na Sycylii utworzył quasi - państwo, skupiwszy wokół siebie proskrybowanych arystokratów i zbiegłych niewolników oraz kontrolował żeglugę na szlaku do Rzymu. Sekstusa Pompejusza mianowano naczelnym wodzem sił morskich, oddano mu Sycylię, Sardynię i Peloponez, a zbiegłym do niego uciekinierom darowano winę. Niebawem Oktawian na nowo podjął przeciwko niemu działania wojenne.
-36 pne
Bitwa pod Mylae. Zwycięstwo Oktawiana nad Sekstusem Pompejuszem. Oktawian stał się na zachodzie jedynowładcą. Lepidus został odsunięty od władzy. Nieudana wyprawa Antoniusza przeciw Partom. Stosunki między Antoniuszem a Oktawianem zaczynają się zaogniać. Gdy Antoniusz zawarł małżeństwo z królową Egiptu Klepoatrą (nie przeprowadzając rozwodu z siostrą Oktawiana Oktawią), Oktawian oskarżył go o rozszerzanie granic Egiptu kosztem posiadłości Rzymu, a senat wypowiedział Kleopatrze wojnę.
-31 pne
Bitwa pod Akcjum między flotą Antoniusza i Oktawiana (siłami tego drugiego dowoził Marek Agryppa). Antoniusz wraz z Kleopatrą uszli do Egiptu, a pozbawione wodza oddziały Antoniusza poddały się. Bitwa pod Akcjum po której cała władza w państwie rzymskim dostała się w ręce Oktawiana zamyka okres republikański w Rzymie.
-30 pne
Oktawian zdobył Aleksandrię. Antoniusz i Kleopatra popełniają samobójstwo. Oktawian wciela Egipt do państwa rzymskiego.